Antep Kıyamı: 1920'de Fransız İşgaline Karşı Toplu Direniş

Gaziantep, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış kadim bir şehir. Ancak bu toprakların kaderini değiştiren en önemli olaylardan biri, I. Dünya Savaşı'nın ardından yaşanan işgal ve buna karşı verilen destansı mücadeledir. Mondros Antlaşması sonrasında Osmanlı Devleti'nin parçalanmasıyla birlikte Antep, önce 17 Aralık 1918'de Birleşik Krallık'ın, ardından 5 Kasım 1919'da Fransa'nın yönetimine bırakıldı. Bu durum, şehrin kaderini belirleyecek bir direnişin de fitilini ateşledi.

Fransız birliklerinin şehre yerleşmesi, Antep halkının onuruna dokundu ve 1920 yılında topyekûn bir direniş başlattı. Bu direniş, yalnızca askeri bir mücadele değil; açlığa, cephanesizliğe ve her türlü imkânsızlığa rağmen sürdürülen bir varoluş savaşıydı. Halk, kendi imkânlarıyla oluşturduğu milis güçleriyle işgalcilere karşı koymaya çalıştı. Bu süreç, şehrin simgelerinden biri haline gelen ve daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından verilen Gazilik unvanıyla taçlanan bir kahramanlık destanına dönüştü.

Karayılan'ın Efsanevi Mücadelesi

Bu direnişin en önemli isimlerinden biri, halk arasında Molla lakabıyla bilinen Molla Mehmet Karayılan'dı. 1888 yılında, o dönem Maraş-Pazarcık'a bağlı Höcüklü köyünde doğan Karayılan, Atmalı aşiretinin Kabalar oymağına mensuptu. I. Dünya Savaşı'nda Rus cephesinde savaşmış, yaralanarak köyüne dönmüştü. Fransız işgal güçlerinin Kilis'ten Antep'e ilerlediği haberini alınca, kendi aşiretinden 82 gönüllüyü topladı ve 1600 baş hayvanını satarak hiçbir yerden yardım almadan çetesinin silah ve cephane ihtiyacını karşıladı.

Karayılan'ın adını duyuran olay, 20 Ocak 1920'de Karabıyıklı köyünde düzenlediği baskın oldu. Bu baskında Maraş'a giden Fransız kuvvetlerine büyük kayıplar verdirerek 50 kadar askeri esir aldı. Bu başarısı, onun Antep ve Türkiye genelinde tanınmasını sağladı. Daha sonra Heyet-i Merkeziye tarafından davet edilen Karayılan, 82 kişilik çetesiyle Dülük köyünden şehri kuşatan Fransız çemberini yararak Antep'e girdi ve Karagöz Camii'ni karargâh olarak kullandı. Çetesinin sayısı zamanla 150'ye ulaştı; hatta Antep cezaevinin kapılarını açtırarak hükümlüleri de silahlandırıp saflarına kattı.

Şahin Bey ve Diğer Direniş Kahramanları

Karayılan'ın yanı sıra, Şahin Bey de Antep savunmasının önemli komutanlarından biriydi. 200 kişilik milis gücüyle 1920 yılının Mart ayına kadar Antep'teki Fransız askerlerine karşı savaştı. Şahin Bey'in fedakârlığı ve kararlılığı, direnişin sembollerinden biri haline geldi. Bu dönemde halk, sadece silahlı milislerle değil; kadınıyla, erkeğiyle, yaşlısıyla topyekûn bir mücadele örneği sergiledi. Karayılan'ın çetesi, Elmalı, Birinci ve İkinci Ağcakoyunlu, İkizkuyu, Nizip yolu, Mağarabaşı ve Kurbanbaba savaşları gibi birçok cephede aktif olarak savaştı. İkizkuyu cephesinde Fransız komutan Norman'ı yaralayan Karayılan, Norman'ın eşini de esir aldı.

Kıyametin Sonu ve Gazilik Unvanı

Ancak bu kahramanca direniş, imkânsızlıklar karşısında daha fazla sürdürülemedi. Açlık, cephanesizlik ve şehre yardım ulaşamaması nedeniyle Antep halkı, 9 Şubat 1921'de teslim olmak zorunda kaldı. Savaş tam 10 ay 9 gün sürdü. Bu süre zarfında Karayılan, 24 Mayıs 1920 sabahı Sarımsak Tepe mevkiinde gerçekleşen zorlu bir çatışma sırasında mevzi değiştirmek için ayağa kalktığı anda göğsünden vurularak şehit düştü. O gün onunla birlikte 19 arkadaşı daha hayatını kaybetti. Ancak bu fedakârlık boşa gitmedi. 25 Aralık 1921'de imzalanan Ankara Anlaşması gereğince Fransız birlikleri şehri boşalttı.

Antep halkının bu eşsiz direnişi, 8 Şubat 1921'de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından şehre Gazilik unvanı verilerek taçlandırıldı. Bu unvan, şehrin adının Gaziantep olarak anılmasını sağladı. Bugün şehrin iki merkez ilçesi olan Şahinbey ve Şehitkamil, bu direnişin iki büyük kahramanının adını taşımaktadır. Karayılan'ın adı ise halk türkülerine, edebiyata ve hatta televizyon dizilerine konu oldu. Ünlü şair Nâzım Hikmet, Kuvâyi Milliye Destanı adlı eserinde ona bir bölüm ayırdı. Gaziantep halkının yaktığı ağıtlar, bu direnişin unutulmaz hatırasını günümüze taşıyor.

Antep Kıyamı, sadece bir şehrin değil, bir milletin bağımsızlık mücadelesinin de sembolüdür. Bu topraklarda yaşananlar, fedakârlığın ve vatan sevgisinin en güzel örneklerinden biri olarak tarihteki yerini almıştır. Bugün Gaziantep'i gezerken, bu direnişin izlerini görmek mümkündür; her köşe, bu büyük mücadelenin bir hatırasını taşır.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0