Gaziantep Halk Oyunları: Halayın Ritmi ve Barak Kültürü

Gaziantep, halk oyunları bakımından Halay bölgesi içinde yer alır. Halay, oyuncuların yarım halka biçiminde dizilip birbirlerine tutunarak oynadıkları disiplinli bir oyun türüdür. Kentte bu oyunlar hem kadın-erkek birlikte hem de ayrı ayrı diziler hâlinde sergilenir. Oyunlara genellikle davul ve orta kaba zurna eşlik eder; ancak yörede yaygın olan Leylim halaylarında bu ikili yer almaz. Leylim halayları, kaval, düdük, tef ve bir türkücüden oluşan müzik grubunun ritmiyle yürütülür. Bu farklı eşlik düzeni, Gaziantep halk oyunlarının çeşitliliğini ve zenginliğini gösterir.

Halayın Temel Figürleri ve Eşlik Çalgıları

Gaziantep'te halay, yarım halka düzeninde ve birbirine tutunarak oynanan disiplinli bir oyundur. Bu düzen, oyuncuların birlikte hareket etmesini ve ritmi ortak hissetmesini sağlar. Oyunların büyük bölümünde davul ve orta kaba zurna başroldedir. Davulun vuruşları ve zurnanın ezgisi, oyuncuların adımlarını yönlendirir. Ancak Leylim halaylarında bu ikili yerini kaval, düdük, tef ve bir türkücüye bırakır. Bu müzik grubu, Leylim oyunlarına ayrı bir hava katar ve oyuncuların duygusal bir ritimle hareket etmesini sağlar. Böylece Gaziantep'te hem davul zurnanın coşkusu hem de kaval ve tefin naif ezgileri aynı coğrafyada yaşar.

Sevilen Oyunlar ve Barak Aşiretinin Dansları

Gaziantep'te en çok sevilip oynanan oyunlar arasında Dokuzlu, Oğuzlu, Çepikli (Çibikli, Havarişko da denir), Fatige demune, Mani, Şirin Nar, Mendilli ve Leylim sayılabilir. Bu oyunlar, yöre halkının günlük yaşamından, doğasından ve duygularından izler taşır. Ayrıca Gaziantep sınırları içinde yaşayan Türkmen oymaklarından Barak aşiretinin kendine özgü çok güzel Türk halk dansları vardır. Barak oyunlarına davul zurna eşlik eder; ancak bu oyunlarda müziğe kartal kanadından yapılan ve Zambur adı verilen bir halk çalgısı da katılır. Zambur, Barak danslarına özgün bir tını katar. Baraklar arasında bugün de sevilip oynanan oyunlardan bazıları Meryem, Mermere, Kaba, Tam Kaba, Kırıkcan, Çobanbeyli, Nahsani, Barak Halayı ya da Barak İki Kamış oyunu ve Üçürdüm'dür. Bu oyunlar, Barak kültürünün canlı birer parçası olarak kuşaktan kuşağa aktarılır.

Ağır Oyunlar: Görkemli ve Duru Adımlar

Gaziantep halk oyunları üç ana başlık altında toplanır. İlki Ağır Oyunlar'dır. Bu oyunlar, genellikle ağır tempolu ve gösterişli adımlarla oynanır. Ağır oyunlar arasında Çobanbey Kabası, Hama Kabası, Ağır Kaba, Karakuyu (Halay), Kerem'in Halayı, Amik Düzü, Şirvani, Com Düzü, Karıştırma Şirvani (düz oynanır), Dümbüllü (düz), Demirci, Pekmezci, Mimey (ağır), Reşit Halayı, Amik Kabası, Şirvan Düzü, Engin Düz Şirvanı, Com Şirvanı, İsabalı Halayı, Barazi (halay), Galata, Nahseni, Ölen (ağır), Terazi, Seyit Ahmet Halayı, Bulgar Gelini, Sinem Halayı, Derviş Ali (ağır), Arabi, Gürsel, Bostancık, Arapoğlu (Kasıhalay), Keçeli, Arapkızı, Mısri (halay), Elah Yama (ağır), Hasan Dağı, Antep Üç Ayağı, Avşar, Birecik ve Halfeti Kabası, Gavurdağı Kabası, Çifte, Çatal, İki Kamış (halay) ve Hurşit'in Halayı yer alır. Bu listedeki isimler, Gaziantep'in coğrafyasını ve tarihini yansıtan zengin bir çeşitlilik sunar.

Oymak Halayları ve Leylimler: Ritmin Coşkusu

İkinci başlık Oymak Halayları ve Leylimler'dir. Bu oyunlar, daha hareketli ve kıvrak figürlerle oynanır. Oymak halayları ve Leylimler arasında Uçurum, Zikir, Dokuzlu, Oğuzlu, Haddeye, Dokurcum, Yağlı Kenar, Havarişko, Çepikli, Lorkey, Havuş, Şirinnar, Deriko, Kuseyri, Çift Kuseyri, Hallome, Marmara, Kereboz, Mani, Kırıkhan, Fatike, Şamatya ve Çamur Döken bulunur. Bu oyunlar, özellikle düğünlerde ve bayramlarda coşkuyla oynanır. Leylim halayları ise kaval, düdük, tef ve türkücü eşliğinde yürütüldüğü için diğerlerinden ayrılır; bu oyunlarda ritim, sözlerin duygusuyla birleşir.

Mizansenli Oyunlar: Hikâyeli Danslar

Üçüncü başlık Mizansenli Oyunlar'dır. Bu oyunlar, belirli bir hikâyeyi veya olayı canlandıran figürler içerir. Mizansenli oyunlar arasında Karaçor, Kız Oyunu, Tura, Halburcu, Habibi, Kartal, Siverekli, Meses, Kılıç, Bahdeniz Bacı, Yanık Şebde, Serçe ve Mıho sayılabilir. Bu oyunlar, seyirciye görsel bir şölen sunar ve Gaziantep halk oyunlarının anlatımcı yönünü ortaya koyar. Her bir oyun, kendi içinde bir öykü barındırır ve oyuncuların jest ve mimikleriyle zenginleşir.

Gaziantep halk oyunları, halay geleneğinin disiplinli yapısını, Barak aşiretinin özgün danslarını ve üç ana başlıkta toplanan geniş repertuvarıyla Anadolu'nun en canlı kültürel miraslarından biridir. Davul zurnanın coşkusu, zamburun özgün tınısı ve kavalın naif ezgisi, bu oyunları yaşatmaya devam eder. Kentin düğünlerinde, bayramlarında ve festivallerinde bu ritimler hâlâ yankılanır; her bir figür, Gaziantep'in ruhunu yansıtır.

Kaynak: gaziantep.ktb.gov.tr
Görsel: Hapşik, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0