İslahiye: Tarih ve Doğanın Buluştuğu Gaziantep İlçesi

Gaziantep'in güneybatısında yer alan İslahiye, idari olarak ilin bir ilçesi olsa da coğrafi ve iklimsel özellikleriyle Akdeniz Bölgesi'nin doğu ucunda konumlanır. Bu konumu sayesinde ilçe, Akdeniz ikliminin etkilerini taşır; bitki örtüsü ve tarımsal faaliyetler de bu bölgeyi andırır. İlçede düzenlenen üzüm festivalleri, bu bereketli toprakların bir yansıması olarak öne çıkar. Tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış olan İslahiye, günümüzde hem arkeoloji meraklıları hem de doğa severler için keşfedilmeyi bekleyen bir duraktır.

Binlerce Yıllık Yerleşim Tarihi

İslahiye, Gaziantep ilinin en eski yerleşim alanlarından biri olarak kabul edilir. İslahiye Ovası'ndaki höyüklerde yapılan araştırmalar, yerleşimin Erken Kalkolitik çağda, MÖ 5500-5000 yılları civarında başladığını gösterir. Tilmen, Gedikli ve Zincirli höyüklerindeki kazılar, bölgenin Geç Hitit döneminde önemli bir yerleşim yeri olduğunu ortaya koymuştur. MÖ 1400'lerde Luviler ve Hititler buraya yerleşmiş, ardından Aramiler ve MÖ 800'lerin sonlarına doğru Asurlular bölgeye egemen olmuştur. MÖ 333'te Büyük İskender'in gelişiyle yeni bir kent kurulmuş ve Romalı komutan Pompeius bu kente Nikopolis adını vermiştir. Nikopolis, Roma'nın Suriye eyaletine bağlı bir kent olarak varlığını sürdürmüş, ancak Partların yağmalaması sonrasında önemini yitirmiştir.

Bölge, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılmıştır. 1864'te Çukurova çevresindeki beyliklerin tenkili için oluşturulan Fırka-i İslahiyye adlı sefer birliği, 1866 yılında burada yeni bir yerleşim kurarak dağlardan indirilen aşiret mensuplarını iskân etmiştir. Askerî birliğin anısına kente İslahiye ismi verilmiştir. I. Dünya Savaşı'nın ardından önce İngilizler, sonra Fransızlar tarafından işgal edilen ilçe, halkın direnişi sayesinde Fransızları Güvercin Geçidi mevkiinde yenilgiye uğratmış ve 13 Kasım 1920'de bölgeyi terk etmek zorunda kalmışlardır. 1933'te Cebelibereket vilayetinin kaldırılmasıyla İslahiye ilçesi Gaziantep'e bağlanmıştır.

Tilmen Höyük: Anadolu ve Mezopotamya Arasında Köprü

İslahiye'nin 10 kilometre doğusunda yer alan Tilmen Höyük, Karasu Irmağı kollarıyla çevrili bir arazide, 225 metre çapında ve 21 metre yüksekliğinde dikkat çekici bir arkeolojik alandır. Sakçagözü Ovası'nın batı kenarında bulunan höyük, ovadaki ellinin üzerinde höyükten en büyüklerinden biridir. Kazılara 1959 yılında Prof. Dr. Uluğ Bahadır Alkım başkanlığında başlanmış, 2005 yılında ise ikinci dönem kazıları başlatılmıştır. Höyükte saptanan tabakalanma, Geç Kalkolitik Çağ'dan Demir Çağı'na kadar uzanan dört uygarlık evresini ortaya koyar.

Kazılarda MÖ 2. binyıl sonu ile 1. binyıl başlarına tarihlenen anıtsal surlar ve kapı aslanları gün ışığına çıkarılmıştır. Yerleşmenin kuzeydoğusunda 17 basamak ve rampayla çıkılan 8 metre yüksekliğinde dairesel planlı kuleler bulunmuştur. Yapıların tamamı, civarda bolca bulunan bazalttan inşa edilmiş; kerpiç yalnızca duvarların üst kısmında kullanılmıştır. Tilmen Höyük'ün Kuzey Mezopotamya ile Anadolu arasında kültürel teması sağlayan bir bağlantı olduğu, ele geçen buluntulardan anlaşılmaktadır. Kentin en parlak dönemi ise MÖ 18. ile 15. yüzyıllar arasında yaşanmış olmalıdır.

Zincirli Höyük: Geç Hitit Döneminin Kraliyet Merkezi

İslahiye'nin 10 kilometre kuzeyinde yer alan Zincirli Höyük, Geç Hitit Dönemi buluntularıyla tanınır. Antik adı Aramice'de Sam'al olan bu yerleşim, Geç Hitit Dönemi'nin en önde gelen metropollerinden biri ve bir kraliyet merkezi olarak bilinir. Günümüzden 3 bin yıl önce 40 hektarlık bir alana yayılmış olan kent, çift surla çevrili yapısıyla dönemin başkentlerine örnek oluşturur. Hitit İmparatorluğu'nun MÖ 1200'lerden sonra çöküşüyle birlikte kurulan Geç Hitit Devletleri'nden Sam'al Krallığı'na başkentlik etmiştir.

Kent, MÖ 920 yılında Aramilerin egemenliğine girmiş, Kral Kilamuwa'nın hükümdarlık yılları olan MÖ 832-810 arası Sam'al'ın en parlak dönemi olmuştur. MÖ 743 yılındaki Asur akını sonucunda Sam'al Krallığı, Asur İmparatorluğu'na bağlı bir devlet haline gelmiş ve MÖ 725 yılına kadar bu bağlılık sürmüştür. Höyükteki ilk incelemeler 1883 yılında Osman Hamdi Bey tarafından yapılmış, ardından 1888 ile 1902 yılları arasında Karl Humann ve Robert Koldewey başkanlığında kazılar gerçekleştirilmiştir. En kapsamlı kazı çalışmaları ise 2006 yılında Chicago Üniversitesi bünyesindeki Oriental Institute tarafından Neubauer Projesi olarak başlatılmıştır.

Doğal Güzellikler ve Modern Yaşam

İslahiye'nin batısında Nur Dağları'nın doğu uzantıları, doğusunda ise Sof Dağı bulunur. Bu dağların arasında uzanan İslahiye Ovası, tektonik kökenli bir çöküntü alanıdır. Nur ve Sof Dağları'ndan doğan çok sayıdaki çay ve dere, ovayı suladıktan sonra Asi Nehri'ne katılır. Bu akarsuların en önemlisi olan Karasu Çayı üzerine, sulama ve taşkınları önlemek amacıyla Tahtaköprü Barajı kurulmuştur. İlçenin doğal bitki örtüsünü maki oluştururken, yüksek kesimlerdeki Hızırlı Yaylası'nda ormanlık alanlara da rastlanır. İlçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 525 metredir ve Gaziantep'e 88 kilometre uzaklıktadır.

İlçede günümüze ulaşabilen tarihî eserler arasında Nikopolis kentinin kalıntıları, Akropol surları, Tilmen Höyük, Gedikli Höyük, Zincirli Höyük, Kırışkal Höyük ve Yesemek köyündeki Yesemek Açık Hava Müzesi bulunur. Ayrıca 1958'de kurulan kapalı cezaevi, 2019'da kullanıma kapatılmasının ardından kütüphaneye dönüştürülmüş ve 2020'de İslahiye Sabiha – Aziz Bali İlçe Halk Kütüphanesi ismiyle açılmıştır. İlçe, 2023 Kahramanmaraş depremlerinde ağır hasar görmüş olsa da, köklü tarihi ve doğal zenginlikleriyle yeniden ayağa kalkma mücadelesini sürdürmektedir.

İslahiye, tarih boyunca pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmış toprakları, Akdeniz ikliminin getirdiği bereketli tarım alanları ve arkeolojik zenginlikleriyle Gaziantep'in keşfedilmeyi bekleyen değerli bir ilçesidir. Höyüklerdeki kazılar, bölgenin Anadolu ile Mezopotamya arasındaki kültürel köprü rolünü gözler önüne sererken, doğal güzellikler de ziyaretçilere huzurlu bir kaçış sunar.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Klaus-Peter Simon, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0