Nizip: Tarım, Tarih ve Lezzetin Buluştuğu Gaziantep İlçesi

Gaziantep'in en büyük ilçesi olan Nizip, 944 km²lik yüzölçümüyle hem tarımın hem de tarihin iç içe geçtiği bir coğrafyada yer alıyor. Orta Fırat Bölümü'nde konumlanan ilçe, Akdeniz ile karasal iklim arasındaki geçiş kuşağında bulunuyor. Bu sayede narenciye, zeytin ve palmiye gibi Akdeniz bitkileri rahatlıkla yetişiyor; yazlar sıcak ve kurak, kışlar serin ve yağışlı geçiyor. Don ve kar olaylarının nadir yaşandığı bu topraklarda Antep fıstığı ve zeytin bahçeleri geniş alan kaplıyor.

Zeytin ve Fıstığın Başkenti

Nizip denince akla ilk gelen ürünlerin başında zeytin ve Antep fıstığı geliyor. İlçede toplanan zeytinler, kendine özgü aromasıyla biliniyor ve bu zeytinlerden elde edilen zeytinyağı ile sabunlar ün salmış durumda. 1960'lı yıllarda Türkiye'nin sabun ihtiyacının %90'ı Nizip'teki sabun fabrikalarında karşılanıyordu. Bugün ilçede, toplanan fıstık ve zeytinleri işleyen 100'den fazla orta ölçekli fabrika ve işletme faaliyet gösteriyor. Tarıma dayalı sanayi ve ticaretin kalbi olan Nizip'te sabun, zeytinyağı, mercimek, buğday, arpa ve bağcılık gibi alanlarda kurulu sanayi kuruluşları ekonomiyi canlı tutuyor.

Nizip zeytini, dikiminden iki yıl sonra meyve vermeye başlayan ve Türkiye'nin başka yörelerinde yetişen zeytinlere göre daha yüksek yağ oranı ile daha etli yapısıyla ayrışıyor. Bu zeytinden elde edilen Nizip Zeytinyağı, Coğrafi İşaret tesciliyle koruma altına alınmış durumda. Zeytinyağının diğer yağlara nazaran %35 oranında daha yağlı olmasının en önemli nedenleri arasında tarlaların toprak yapısı, tatlı su kaynaklarına yakınlığı ve iklim koşulları gösteriliyor. Nizip zeytini, küçük boyutlu ve etli yapısıyla dikkat çekerken, ağaçlar genellikle kırmızı verimli topraklara ve düz arazilere, aralarında az mesafe bırakılarak sıralı şekilde dikiliyor.

Zeugma ve Tarihi Derinlik

Nizip'in tarihi MÖ 2000 yılına kadar uzanıyor. Eski Hitit döneminde I. Murşil, MÖ 13. yüzyılda ise İmparatorluk Hititleri zamanında I. Şuppiluliuma tarafından Hitit devletine bağlanan bölge, 1517 yılında Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılmış. İlçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 531 metre.

İlçenin en önemli tarihi zenginliklerinden biri, merkeze yaklaşık 8 kilometre uzaklıktaki Zeugma Antik Kenti. Belkıs Köyü'nde, Fırat Irmağı kıyısında yer alan bu antik kent, tarih öncesi çağlardan beri kesintisiz iskan görmüş. Fırat'ın en kolay geçit verdiği iki noktadan birinde kurulmuş olması, Zeugma'ya büyük bir stratejik önem kazandırmış. Köprübaşı ve geçit yeri anlamına gelen Zeugma, yaklaşık 20 bin dönümlük bir alana yayılıyor. Ancak su tutulması Ekim 2000'de tamamlanan Nizip-Birecik Barajı'nın göl alanı, bu antik kentin 1/3'ünü sular altında bırakmış.

Horum Höyük: Fırat Kıyısında Bir Arkeolojik Hazine

Nizip'in 15 kilometre kuzeyinde, Fırat'ın batı kıyısında yer alan Horum Höyük, bölgenin derin tarihine ışık tutuyor. 1989 yılında Guillermo Algaze ekibi tarafından yapılan araştırmalarda tespit edilen höyüğün 6,4 hektarlık bir alana yayıldığı saptanmış. Birecik Barajı ve Karkamış Barajı göllerinin altında kalacak yerleşimler arasında yer alması nedeniyle, höyükte dört yıl süren kurtarma kazıları yapılmış. 1996 yılında başlayan ve 1999'da sona eren kazılar, Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü'nden Catherine Marro ve Aksel Tibet yönetiminde, Gaziantep Müzesi başkanlığında gerçekleştirilmiş.

Höyükte yapılan kazılarda MÖ 5. binden MÖ 2. binyılın başlarına kadar kesintisiz bir iskan olduğu anlaşılmış. Erken Tunç Çağı, Erken Demir Çağı, Helenistik Dönem, Roma Dönemi ve İslam Dönemi'ne ait kültür katları tespit edilmiş. MÖ 3. binde, Erken Tunç Çağı'na tarihlenen katmanda yoğun bir yerleşme olduğu görülüyor. Bu döneme ait mimaride taş temeller üzerine kerpiç duvar tekniği kullanılmış ve duvarlar 1 metre kalınlığa ulaşıyor. Erken Tunç Çağı'na ait çanak çömlekler, Şanlıurfa'daki Kurban Höyük ve Suriye'deki Hammam et-Turkman, Tell Hadidi, Til Barsib gibi yerleşimlerin buluntularıyla benzerlik gösteriyor.

Kazılarda Erken Tunç Çağı'na ait bir sanduka mezar ve bir çömlek mezar ortaya çıkarılmış. Çömlek mezarda bir yaşından küçük bir bebeğe ve bir cenine ait kemikler bulunurken, çömleğin çevresine iç içe konmuş on iki minyatür kap bırakıldığı görülmüş. Sanduka mezarda ise 5-9 yaşlarında bir çocuğa ait kemiklerin yanı sıra üç minyatür kap ve yuvarlak başlı bir tunç iğne gömüt hediyesi olarak yer alıyor. Orta Çağ yerleşmesinde ise MS 12. ve 13. yüzyıla tarihlenen, yer altı deposu olduğu düşünülen bir yapı ile Fırat kıyısında bir liman ve mendirek kalıntıları bulunmuş. Erken Tunç Çağı yerleşimi kalın bir katman oluştursa da büyük bir yerleşim olarak görülmüyor; ancak daha sonraki dönemlerde höyüğün önemli bir kent olduğu belirtiliyor.

Bugünün Nizip'i

Nizip, Gaziantep'in büyükşehir statüsünde olması nedeniyle merkeziyle birlikte 110 mahalleden oluşuyor. İlçede bir devlet hastanesi, semt poliklinikleri, özel hastane, sağlık ocakları ve sağlık evleri gibi geniş bir sağlık ağı bulunuyor. Eğitim alanında ise fen lisesi, spor lisesi, sosyal bilimler lisesi, Anadolu liseleri, meslek liseleri ve özel liseler hizmet veriyor. Gaziantep Üniversitesi'ne bağlı Meslek Yüksek Okulu da ilçede yer alıyor. Halk Eğitim Merkezi bünyesinde biçki-dikiş, halıcılık, hat, kasaplık ve yabancı dil kursları açılıyor. Bir grup öğretmenin kurduğu Bağbozumu Tiyatro Grubu da ilçenin kültürel hayatına renk katıyor.

20. yüzyılın başlarında kasabada çoğunluğu Çepni ve Barak Türklerinden oluşan yaklaşık 15.000 kişi yaşıyordu. Bugün Nizip, zeytinyağı üretimindeki güçlü konumu, tarihi zenginlikleri ve verimli topraklarıyla Gaziantep'in gözde ilçelerinden biri olmaya devam ediyor. Fırat'ın bereketli topraklarında yeşeren zeytin ağaçları ve binlerce yıllık höyükleriyle Nizip, keşfedilmeyi bekleyen bir hazine niteliği taşıyor.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0